I. Asinus et Galli
Qui natus est infelix, non vitam modo
tristem decurrit, verum post obitum quoque
persequitur illum dura fati miseria.
Galli Cybebes circum in questus ducere
asinum solebant, baiulantem sarcinas.
Is cum labore et plagis esset mortuus,
detracta pelle sibi fecerunt tympana.
Rogati mox a quodam, delicio suo
quidnam fecissent, hoc locuti sunt modo:
"Putabat se post mortem securum fore:
ecce aliae plagae congeruntur mortuo!"
torna all'indice dei libri di Fedro
Comprensione italiana

II. Poeta
Ioculare tibi videmur: et sane levi,
dum nil habemus maius, calamo ludimus.
Sed diligenter intuere has nenias;
quantum in pusillis utilitatem reperies!
Non semper ea sunt quae videntur: decipit
frons prima multos, rara mens intellegit
quod interiore condidit cura angulo.
Hoc ne locutus sine mercede existimer,
fabellam adiciam de mustela et muribus.
Mustela, cum annis et senecta debilis
mures veloces non valeret adsequi,
involvit se farina et obscuro loco
abiecit neclegenter. Mus, escam putans,
adsiluit et comprensus occubuit neci;
alter similiter, deinde perit et tertius.
post aliquot venit saeculis retorridus,
qui saepe laqueos et muscipula effugerat;
proculque insidias cernens hostis callidi,
"Sic valeas," inquit, "ut farina es, quae iaces!"
torna all'indice dei libri di Fedro
Comprensione italiana

III. De vulpe et uva
Fame coacta vulpes alta in vinea
uvam adpetebat, summis saliens viribus.
Quam tangere ut non potuit, discedens ait:
"Nondum matura es; nolo acerbam sumere."
Qui, facere quae non possunt, verbis elevant,
adscribere hoc debebunt exemplum sibi.
torna all'indice dei libri di Fedro
Comprensione italiana

IV. Equus et aper
Equus sedare solitus quo fuerat sitim,
dum sese aper volutat turbavit vadum.
Hinc orta lis est. Sonipes, iratus fero,
auxilium petiit hominis; quem dorso levans
rediit ad hostem laetus. Hunc telis eques
postquam interfecit, sic locutus traditur:
"Laetor tulisse auxilium me precibus tuis;
nam praedam cepi et didici quam sis utilis."
Atque ita coegit frenos invitum pati.
Tum maestus ille: "Parvae vindictam rei
dum quaero demens, servitutem repperi."
Haec iracundos admonebit fabula
inpune potius laedi quam dedi alteri.
torna all'indice dei libri di Fedro
Comprensione italiana

V. Poeta
Plus esse in uno saepe quam in turba boni
narratione posteris tradam brevi.
Quidam decedens tres reliquit filias,
unam formosam et oculis venantem viros,
at alteram lanificam et frugi rusticam,
devotam vino tertiam et turpissimam.
Harum autem matrem fecit heredem senex
sub condicione, totam ut fortunam tribus
aequaliter distribuat, sed tali modo:
"Ni data possideant aut fruantur"; tum "simul
habere res desierint quas acceperint,
centena matri conferant sestertia."
Athenas rumor implet, mater sedula
iuris peritos consulit; nemo expedit
quo pacto ni possideant quod fuerit datum,
fructumve capiant; deinde quae tulerint nihil
quanam ratione conferant pecuniam.
Postquam consumpta est temporis longi mora,
nec testamenti potuit sensus colligi,
fidem advocavit iure neglecto parens.
Seponit moechae vestem, mundum muliebrem,
lavationem argenteam, eunuchos glabros;
lanificae agellos, pecora, villam, operarios,
boves, iumenta et instrumentum rusticum;
potrici plenam antiquis apothecam cadis,
domum politam et delicatos hortulos.
Sic destinata dare cum vellet singulis
et adprobaret populus, qui illas noverat,
Aesopus media subito in turba constitit:
"O si maneret condito sensus patri,
quam graviter ferret quod voluntatem suam
interpretari non potuissent Attici!"
Rogatus deinde solvit errorem omnium:
"Domum et ornamenta cum venustis hortulis
et vina vetera date lanificae rusticae;
vestem, uniones, pedisequos et cetera
illi adsignate vitam quae luxu trahit;
agros et villam et pecora cum pastoribus
donate moechae. Nulla poterit perpeti
ut moribus quid teneat alienum suis.
Deformis cultum vendet ut vinum paret;
agros abiciet moecha ut ornatum paret;
at illa gaudens pecore et lanae dedita
quacumque summa tradet luxuriam domus.
Sic nulla possidebit quod fuerit datum,
et dictam matri conferent pecuniam
ex pretio rerum quas vendiderint singulae."
Ita quod multorum fugit inprudentiam
unius hominis repperit sollertia.
torna all'indice dei libri di Fedro
Comprensione italiana

VI. Pugna murium et mustelarum
Cum victi mures mustelarum exercitu
(historia, quot sunt, in tabernis pingitur)
fugerent et artos circum trepidarent cavos,
aegre recepti, tamen evaserunt necem:
duces eorum, qui capitibus cornua
suis ligarant ut conspicuum in proelio
haberent signum quod sequerentur milites,
haesere in portis suntque capti ab hostibus;
quos immolatos victor avidis dentibus
capacis alvi mersit tartareo specu.
Quemcumque populum tristis eventus premit,
periclitatur magnitudo principium,
minuta plebes facili praesidio latet.
torna all'indice dei libri di Fedro
Comprensione italiana

VII. Phaedrus
Tu qui nasute scripta destringis mea,
et hoc iocurum legere fastidis genus,
parva libellum sustine patientia,
severitatem frontis dum placo tuae
et in coturnis prodit Aesopus novis:
"Utinam nec umquam Pelii in nemoris iugo
pinus bipenni concidisset Thessala,
nec ad professae mortis audacem viam
fabricasset Argus opere Palladio ratem,
inhospitalis prima quae Ponti sinus
patefecit in perniciem Graium et Barbarum.
Namque et superbi luget Aeetae domus,
et regna Peliae scelere Medeae iacent,
quae, saevum ingenium variis involvens modis,
illinc per artus fratris explicuit fugam,
hic caede patris Peliadum infecit manus."
Quid tibi videtur? "Hoc quoque insulsum est", ait
"falsoque dictum, longe quia vetustior
Aegea Minos classe predomuit freta,
iustique vindicavit exemplum imperi."
Quid ergo possum facere tibi, lector Cato,
si nec fabellae et iuvant nec fabulae?
Noli molestus esse ominino litteris,
maiorem exhibeant ne tibi molestiam.
Hoc illis dictum qui stultitia nausiant
et, ut putentur sapere, caelum vituperant
torna all'indice dei libri di Fedro
Comprensione italiana

VIII. Serpens ad fabrum ferrarium
Mordaciorem qui improbo dente adpetit,
hoc argumento se describi sentiat.
In officinam fabri venit vipera.
Haec, cum temptaret si qua res esset cibi,
limam momordit. Illa contra contumax,
"Quid me," inquit, "stulta, dente captas laedere,
omne adsuevi ferrum quae conrodere?"
torna all'indice dei libri di Fedro
Comprensione italiana

IX. Vulpis et caper
Homo in periclum simul ac venit callidus,
reperire effugium quaerit alterius malo.
Cum decidisset vulpes in puteum inscia
et altiore clauderetur margine,
devenit hircus sitiens in eundem locum.
Simul rogavit, esset an dulcis liquor
et copiosus, illa fraudem moliens:
"Descende, amice; tanta bonitas est aquae,
voluptas ut satiari non possit mea."
Immisit se barbatus. Tum vulpecula
evasit puteo, nixa celsis cornibus,
hircumque clauso liquit haerentem vado.
torna all'indice dei libri di Fedro
Comprensione italiana

X. De vitiis hominum
Peras imposuit Iuppiter nobis duas:
propriis repletam vitiis post tergum dedit,
alienis ante pectus suspendit gravem.
Hac re videre nostra mala non possumus;
alii simul delinquunt, censores sumus.
torna all'indice dei libri di Fedro
Comprensione italiana

XI. Fur et lucerna
Lucernam fur accendit ex ara Iovis
ipsumque compilavit ad lumen suum.
Onustus qui sacrilegio cum discederet,
repente vocem sancta misit Religio:
"Malorum quamvis ista fuerint munera
mihique invisa, ut non offendar subripi,
tamen, sceleste, spiritu culpam lues,
olim cum adscriptus venerit poenae dies.
Sed ne ignis noster facinori praeluceat,
per quem verendos excolit pietas deos,
veto esse tale luminis commercium."
Itaque hodie nec lucernam de flamma deum
nec de lucerna fas est accendi sacrum.
Quot res contineat hoc argumentum utiles
non explicabit alius quam qui repperit.
Significat primum saepe quos ipse alueris
tibi inveniri maxime contrarios;
secundum ostendit scelera non ira deum,
Fatorum dicto sed puniri tempore;
novissime interdicit ne cum melefico
usum bonus consociet ullius rei.
torna all'indice dei libri di Fedro
Comprensione italiana

XII. Malas esse divitias
Opes invisae merito sunt forti viro,
quia dives arca veram laudem intercipit.
Caelo receptus propter virtutem Hercules,
cum gratulantes persalutasset deos,
veniente Pluto, qui Fortunae est filius,
avertit oculos. Causam quaesivit Pater.
"Odi" inquit "illum quia malis amicus est
simulque obiecto cuncta corrumpit lucro."
torna all'indice dei libri di Fedro
Comprensione italiana

XIII. Simius tyrannus
"Utilius homini nil est quam recte loqui."
Probanda cunctis est quidem sententia;
sed ad perniciem solet agi sinceritas
ubi veritate plus valet mendacium.
Duo homines, unus fallax et alter verax,
iter simul agebant. Et cum ambularent,
venerunt in provinciam simiarum.
Quos ut vidit una ex multitudine simiarum,
ipse qui prior esse videbatur, iussit eos teneri,
ut interrogaret quid de illo homines dicerent.
Iussitque omnes sibi similes adstare ante se
ordine longo, dextra laevaque, et sibi sedile parari;
sicut viderat imperatorem aliquando,
taliter sibi adstare fecit. Iubentur homines adduci in medio.
Ait maior: "Quis sum ego?" Fallax dixit: "Tu es imperator."
Iterum interrogat: "Et isti quos vides ante me stare?"
Respondit: "Hi sunt comites tui, primicerii,
campidoctores, militares officii."
Et quia mendacio laudatus est cum turba sua,
iubet illum munerari, et quia adulatus est, omnes illos fefellit.
Verax autem apud se cogitabat: "Si iste mendax,
qui omnia mentitur, sic accepit, si verum dixero,
magis munerabor." Tunc ait maior simia:
"Dic et tu, quis sum ego, et hi quos ante me vides?"
At ille, qui semper veritatem amabat et loqui consueverat,
respondit: "Tu es vere simia, et omnes hi similes tui simiae semper sunt."
Iubetur continuo lacerari dentibus et unguibus, eo quod verum dixisset.
Malis hominibus, qui fallaciam et malitiam amant,
honestatem et veritatem lacerant.
torna all'indice dei libri di Fedro
Comprensione italiana

XIV. De leone regnante
Tacere tormentum, poenast loqui.

Cum se ferarum regem fecisset leo,
et aequitatis vellet famam consequi,
a pristina deflexit consuetudine,
atque inter illas tenui contentus cibo
sancta incorrupta iura reddebat fide.
Postquam labare coepit paenitentia,

et mutare non posset naturam,
coepit aliquos ducere in secretum et fallacia
quaerere si ei os puteret. Illos qui dicebant
"putet," et qui dicebant "non putet," omnes
tamen laniabat, ita ut saturaretur sanguine.
Cum multis hoc fecisset, postea simium
interrogabat si putorem haberet in ore.
Ille quasi cinnamomum dixit fragrare et
quasi deorum altaria. Leo erubuit laudatorem,
sed, ut deciperet, mutavit fidem et quaesivit
fraudem, atque languere se simulabat.
Continuo venerunt medici; qui, ut venas
consideraverunt pulsum sanum ut viderunt,
suaserunt ei sumere cibum aliquem qui
levis esset et tolleret fastidium pro digestione,
ut regibus omnia licent. "Ignota est" inquit
"mihi caro simii; vellem illam probare.
" Ut est locutus, statim necatur beniloquus
simius, ut eius carnem cito escam sumeret.
Una enim est poena loquentis et non loquentis.
torna all'indice dei libri di Fedro
Comprensione italiana

XV. Prometheus
[tum materia eadem usus formavit recens]

a fictione veretri linguam mulieris.
Adfinitatem traxit inde obscaenitas.
torna all'indice dei libri di Fedro
Comprensione italiana

XVI.Idem (Prometheus)
Rogavit alter tribadas et molles mares
quae ratio procreasset, exposuit senex:
"Idem Prometheus, auctor vulgi fictilis
qui, simul offendit ad fortunam, frangitur,
naturae partes veste quas celat pudor
cum separatim toto finxisset die,
aptare mox ut posset corporibus suis,
ad cenam est invitatus subito a Libero;
ubi inrigatus multo venas nectare
sero domum est reversus titubanti pede.
Tum semisomno corde et errore ebrio
adplicuit virginale generi masculo,
et masculina membra adposuit feminis.
Ita nunc libido pravo fruitur gaudio."
torna all'indice dei libri di Fedro
Comprensione italiana

XVII. De capris barbatis
Barbam capellae cum impetrassent ab Iove,
hirci maerentes indignari coeperunt
quod dignitatem feminae aequassent suam.
"Sinite," inquit, "illas gloria vana frui
et usurpare vestri ornatum muneris,
pares dum non sint vestrae fortitudini."
Hoc argumentum monet ut sustineas tibi
habitu esse similes qui sunt virtute impares.
torna all'indice dei libri di Fedro
Comprensione italiana

XVIII. De fortunis hominum
Cum de fortunis quidam quereretur suis,
Aesopus finxit consolandi hoc gratia.
"Vexata saevis navis tempestatibus
inter vectorum lacrimas et mortis metum,
faciem ad serenam ut subito mutatur dies,
ferri secundis tuta coepit flatibus
nimiaque nautas hilaritate extollere.
Factus periclo sic gubernator sophus:
"Parce gaudere oportet et sensim queri,
totam quia vitam miscet dolor et gaudium."
torna all'indice dei libri di Fedro
Comprensione italiana

XIX. Canes legatos miserunt ad Iovem
Canes legatos olim misere ad Iovem
meliora vitae tempora oratum suae,
ut sese eriperet hominum contumeliis,
furfuribus sibi consparsum quod panem darent
fimoque turpi maxime explerent famem.
Profecti sunt legati non celeri pede;
dum naribus scrutantur escam in stercore,
citati non respondent. Vix tandem invenit
eos Mercurius et turbatos adtrahit.
Tum vero vultum magni ut viderunt Iovis,
totam timentes concacarunt regiam.
Vetat dimitti magnus illos Iuppiter;
propulsi vero fustibus vadunt foras.
....................................
mirari sibi legatos non revertier;
turpe aestimantes aliquid commissum a suis,
post aliquod tempus alios ascribi iubent.
Rumor cacatus superiores prodidit;
timentes rursus aliquid ne simile accidat,
odore canibus anum, sed multo, replent.
Mandata dant; legati mittuntur; statim
abeunt; rogantes aditum continuo impetrant.
Consedit genitor tum deorum maximus
quassatque fulmen; tremere coepere omnia.
Canes confusi, subitus quod fuerat fragor,
repente, odore mixto cum merdis, cacant.
Di clamant omnes vindicandam iniuriam.
Sic est locutus ante poenam Iuppiter :
"Non est legatos regis non dimittere,
nec est difficile poenas culpae imponere.
Sed hoc feretis pro iudiciio praemium:
non veto dimitti, verum cruciari fame,
ne ventrem continere non possint suum.
Illi autem qui miserunt bis tam futtiles
numquam carebunt hominum contumelia."
Ita nunc legatos expectantes posteri,
novum ut venire quis videt culum olfacit.
torna all'indice dei libri di Fedro
Comprensione italiana

XX. Serpens misericordi nociva
Qui fert malis auxilium, post tempus dolet.
Gelu rigentem quidam colubram sustulit
sinuque fovit, contra se ipse misericors;
namque, ut refecta est, necuit hominem protinus.
Hanc alia cum rogaret causam facinoris,
respondit: "Ne quis discat prodesse improbis."
torna all'indice dei libri di Fedro
Comprensione italiana

XXI. Vulpis et draco
Vulpes cubile fodiens dum terram eruit
agitque pluris altius cuniculos,
pervenit ad draconis speluncam ultimam,
custodiebat qui thesauros abditos.
Hunc simul aspexit: "Oro ut inprudentiae
des primum veniam; deinde si pulchre vides
quam non conveniens aurum sit vitae meae,
respondeas clementer: quem fructum capis
hoc ex labore, quodve tantum est praemium
ut careas somno et aevum in tenebris exigas?"
"Nullum" inquit ille, "verum hoc ab summo mihi
Iove adtributum est." "Ergo nec sumis tibi
nec ulli donas quidquam?" "Sic Fatis placet."
"Nolo irascaris, libere si dixero:
dis est iratis natus qui est similis tibi."
Abiturus illuc quo priores abierunt,
quid mente caeca miserum torques spiritum?
Tibi dico, avare, gaudium heredis tui,
qui ture superos, ipsum te fraudas cibo,
qui tristis audis musicum citharae sonum,
quem tibiarum macerat iucunditas,
obsoniorum pretia cui gemitum exprimunt,
qui dum quadrantes aggeras patrimonio
caelum fatigas sordido periurio,
qui circumcidis omnem inpensam funeris,
Libitina ne quid de tuo faciat lucri.
torna all'indice dei libri di Fedro
Comprensione italiana

XXII. Phaedrus
Quid iudicare cogitas, Livor, modo?
Licet dissimulet, pulchre tamen intellego.
Quicquid putabit esse dignum memoria,
Aesopi dicet; si quid minus adriserit,
a me contendet fictum quovis pignore.
Quem volo refelli iam nunc responso meo:
sive hoc ineptum sive laudandum est opus,
invenit ille, nostra perfecit manus.
Sed exsequamur coepti propositum ordinem.
torna all'indice dei libri di Fedro
Comprensione italiana

XXIII. De Simonide
Homo doctus in se semper divitias habet.
Simonides, qui scripsit egregium melos,
quo paupertatem sustineret facilius,
circum ire coepit urbes Asiae nobiles,
mercede accepta laudem victorum canens.
Hoc genere quaestus postquam locuples factus est,
redire in patriam voluit cursu pelagio;
erat autem, ut aiunt, natus in Cia insula.
ascendit navem; quam tempestas horrida
simul et vetustas medio dissolvit mari.
Hi zonas, illi res pretiosas colligunt,
subsidium vitae. Quidam curiosior:
"Simonide, tu ex opibus nil sumis tuis?"
"Mecum" inquit "mea sunt cuncta."Tunc pauci enatant,
quia plures onere degravati perierant.
Praedones adsunt, rapiunt quod quisque extulit,
nudos relinquunt. Forte Clazomenae prope
antiqua fuit urbs, quam petierunt naufragi.
Hic litterarum quidam studio deditus,
Simonidis qui saepe versus legerat,
eratque absentis admirator maximus,
sermone ab ipso cognitum cupidissime
ad se recepit; veste, nummis, familia
hominem exornavit. Ceteri tabulam suam
portant, rogantes victum. Quos casu obvios
Simonides ut vidit: "Dixi" inquit "mea
mecum esse cuncta; vos quod rapuistis perit."
torna all'indice dei libri di Fedro
Comprensione italiana

XXIV. Mons parturiens
Mons parturibat, gemitus immanes ciens,
eratque in terris maxima expectatio.
At ille murem peperit. Hoc scriptum est tibi,
qui, magna cum minaris, extricas nihil.
torna all'indice dei libri di Fedro
Comprensione italiana

XXV. Formica et musca
Nihil agere quod non prosit fabella indicat.
Formica et musca contendebant acriter,
quae pluris esset. Musca sic coepit prior:
"Conferre nostris tu potes te laudibus?
Moror inter aras, templa perlustro deum;
ubi immolatur, exta praegusto omnia;
in capite regis sedeo cum visum est mihi,
et matronarum casta delibo oscula;
laboro nihil atque optimis rebus fruor.
Quid horum simile tibi contingit, rustica?"
"Est gloriosus sane convictus deum,
sed illi qui invitatur, non qui invisus est.
Aras frequentas? Nempe abigeris quom venis.
Reges commemoras et matronarum oscula?
Super etiam iactas tegere quod debet pudor.
Nihil laboras? Ideo, cum opus est, nihil habes.
Ego grana in hiemem cum studiose congero,
te circa murum pasci video stercore;
mori contractam cum te cogunt frigora,
me copiosa recipit incolumem domus.
aestate me lacessis; cum bruma est siles.
Satis profecto rettudi superbiam."
Fabella talis hominum discernit notas,
eorum qui se falsis ornant laudibus,
et quorum virtus exhibet solidum decus.
torna all'indice dei libri di Fedro
Comprensione italiana

XXVI. Poeta
Quantum valerent inter homines litterae
dixi superius; quantus nunc illis honos
a superis sit tributus tradam memoriae.
Simonides idem ille de quo rettuli,
victori laudem cuidam pyctae ut scriberet
certo conductus pretio, secretum petit.
Exigua cum frenaret materia impetum,
usus poetae more est et licentia
atque interposuit gemina Ledae sidera,
auctoritatem similis referens gloriae.
Opus adprobavit; sed mercedis tertiam
accepit partem. Cum relicuas posceret:
"Illi" inquit "reddent quorum sunt laudis duae.
Verum, ut ne irate te dimissum sentiam,
ad cenam mihi promitte; cognatos volo
hodie invitare, quorum es in numero mihi."
Fraudatus quamvis et dolens iniuria,
ne male dimissus gratiam corrumperet,
promisit. Rediit hora dicta, recubuit.
Splendebat hilare poculis convivium,
magno apparatu laeta resonabat domus,
repente duo cum iuvenes, sparsi pulvere,
sudore multo diffluentes, corpore
humanam supra formam, cuidam servolo
mandant ut ad se provocet Simonidem;
illius interesse ne faciat moram.
Homo perturbatus excitat Simonidem.
Unum promorat vix pedem triclinio,
ruina camarae subito oppressit ceteros;
nec ulli iuvenes sunt reperti ad ianuam.
Ut est vulgatus ordo narratae rei
omnes scierunt numinum praesentiam
vati dedisse vitam mercedis loco.
torna all'indice dei libri di Fedro
Comprensione italiana

Epilogus: poeta ad Particulonem
Adhuc supersunt multa quae possim loqui,
et copiosa abundat rerum varietas;
sed temperatae suaves sunt argutiae,
immodicae offendunt. Quare, vir sanctissime,
Particulo, chartis nomen victurum meis,
Latinis dum manebit pretium litteris,
si non ingenium, certe brevitatem adproba;
quae commendari tanto debet iustius,
quanto cantores sunt molesti validius.
torna all'indice dei libri di Fedro
Comprensione italiana